نمونه­هایی از مهمترین فرهنگهای موجود

برای آشنایی بهتر با واژه­نامه­های معتبر موجود، در زیر، به بررسی سه واژه نامه برگزیده به زبان های لاتین، فارسی و عربی، اقدام نموده ایم:

واژه نامه انگلیسی آکسفورد                      Oxford English Dictionary (OED)

لغتنامه بزرگ آنندراج برای زبان فارسی

تاج العروس من جواهر القاموس

واژه نامه انگلیسی آکسفورد                                                Oxford English Dictionary (OED)

      OED معتبرترین، کاملترین، ادیبانه ترین و شناخته شده­ترین واژه­نامه تاریخی در زبان انگلیسی است. همچنین بیشتر استنادها به این واژه­نامه است. این اثر مفیدترین واژه­نامه برای پیگیری تاریخ یا اطلاعات ریشه شناسی (اصل، تاریخ و معنی) درباره یک کلمه است. این واژه­نامه حاوی مقادیر زیادی از اطلاعات دایرةالمعارفی است.

      این فرهنگ نخستین بار در سال 1888 با عنوان New English Dictionary on Historical Principles، در ده جلد و یک ضمیمه منتشر شد. در سال 1933 ویرایش جدید این فرهنگ در 13 مجلد با عنوان فرهنگ انگلیسی آکسفورد انتشار یافت. ویرایش فشرده ای از OED، در دو جلد در سال 1971 منتشر شد (مرادی، 1374، ص162)

      این اثر واژه­نامه بزرگی در زبان انگلیسی است که هزاران دانشمند در تهیه آن مشارکت داشته­اند. هدف این اثر، جستجوی ریشه تاریخی کلمات، ارائه تفاوتها در معنی، هجی و ...... در طول دوره­های مختلف زمانی است. هر مورد اطلاعات با چندین نقل قول، از آثار بیش از پنج هزار پدیدآور پشتیبانی می­شوند.

      OED محتوی 616500 مدخل است که غیر از واژه­های منسوخ شده تا سال 1150 همه واژه های شناخته شده در زبان انگلیسی را که از سال 1150 به بعد به کار برده می شوند پوشش می دهد. بنا به نظر وینچل، OED همه واژه­های رایج و همه واژه­هایی را که ماهیتاً چنین هستند، و واژه­های علوم و فلسفه را پوشش می­دهد. در زمینه اصطلاحات علمی و فنی، این اثر همه کلمات انگلیسی را به زبانی ساده ارائه می­کند. در ضمن، واژه­های مربوط به لهجه­های قبل از سال 1500، و لهجه­های حذف شده بعد از آن تاریخ را در بر می­گیرد.

      در این اثر اطلاعات ذیل درباره هر واژه اصلی ارائه می شود:

      هجای معمول بریتانیایی جدید؛ تلفظ؛ اجزای کلام؛ ویژگی زمینه خاص کاربرد واژه؛ باستانی؛ محاوره ای، و مهجور بودن واژه؛ اشکال اولیه هجای کلمه؛ صرفها شامل جمعها و بخشهای اساسی افعال را وقتی که معمولی نباشد، ریخت شناسی، تغییرات فونتیک، تحریفها، منسوخ شدن و احیا و ......

      معانی واژه ها به طور تاریخی از قدیم ترین معنی تا معنی کنونی مرتب می شوند. ویرایش دوم نسخه چاپی این اثر، در 20 جلد به همراه یک عدد لوح فشرده در سال 2005 در 22000 صفحه منتشر شد. (بیگدلی، 1387، ص22)  

لغتنامه بزرگ آنندراج برای زبان فارسی این لغتنامه در ابتدای سده چهاردهم در جنوب هند نوشته شد. مؤلف این فرهنگ محمد پادشاه، متخلص به شاد، پسر غلام محی­الدین معروف به نسیم میرمنشی مهاراجه آنندراج راجه ی ولایت ویجی­نگر بود و آن فرهنگ را با کمک دو برادر خود شیخ محمد داوود (متخلص به عزیز) و شیخ محمد امام، در سال 1306 هـ . ق تألیف کرد. مشتمل است بر لغات فارسی (در بسیاری از موارد با شواهد شعری) و لغات تازی مستعمل در فارسی و مترادفات و مفید و مباحث دستوری. برای الفاظ عربی منتهی­الادب، منتخب اللغة، صراح، غیاث اللغات و فرهنگ فرنگ را انتخاب کرده و در ذیل هر لفظی که از آنها گرفته، عین عبارت آنها را نقل کرده است و در آخر نام آن کتاب را نوشته و مقصودش از فرهنگ فرنگ درست معلوم نیست. ظاهراً مراد از فرهنگ فرنگ، فرهنگ فارسی و عربی و انگلیسی فرانسیس جانسون است که در سال 1852 میلادی در لندن چاپ شده، یا فرهنگ استینگاس است که در سال 1892 در لندن طبع شده است. برای لغات فارسی از فرهنگ­های مؤید الفضلا، بهار عجم، غیاث­اللغات، انجمن آرای ناصری، برهان قاطع، هفت قلزم، کشف­اللغات، شمس­اللغات و مصطلحات وارسته استفاده کرده و در ذیل هر لفظی که از آن کتابها می­گیرد، عبارت آن کتاب را نقل می کند و در آخر نام کتاب را به علامت می آورد. درواقع کسی که فرهنگ آنندراج را داشته باشد، دارای چندین کتاب لغت عربی و فارسی است. الفاظ و حروف به ترتیب حروف هجا مرتب شده است. در تمام فرهنگ نویسان عربی و فارسی، محمد پادشاه منفرد است که در سه هزار صفحه کتابش یک سطر هم از خود ننوشته و تمام نقل قول است. اما از کتابهای متعددی که هر یک به ترتیب خاصی تنظیم شده اند، الفاظ و لغات را به ترتیب تهجی درآوردن سالها زحمت می خواهد. اول بار، این کتاب در سال 1307 هـ . ق در سه مجلد بزرگ در هند و سپس در سال 1335 هـ . ش در هفت مجلد در تهران به چاپ رسیده است. (مرادی، 1374، ص140) تاج العروس من جواهر القاموس این کتاب شرح عربی قاموس المحیط است. قاموس المحیط به تألیف مجدالدین فیروزآبادی، یکی از فرهنگ­های مشهور و معتبر اسلامی عربی به عربی، مبتنی و مستند به آیات قرآن، حدیث، شعر و خطابه و .....و به همان ترتیب لسان العرب یعنی به ترتیب حرف آخر کلمه می­باشد. قاموس المحیط در عین جامع بودن، مختصر و دارای اصطلاحات طبی و اسامی اماکن و اعلام، مخصوصاً اسامی فقها و محدثین نیز هست. در تاج العروس نیز برای یافتن کلمات و الفاظ منظور حرف آخر کلمه را باب و حرف اول کلمه را فصل نامیده و بنابراین تاج العروس مشتمل است بر 28 باب و 28 فصل به تعداد حروف الفبای عربی. در جلد اول کلید پیدا کردن لغات را به دست داده سپس فهرست جامع و کامل تمام فصول و ابواب ده جلد را مشروحاً بیان داشته است، به طوری که مراجعه کننده برای یافتن کلمه مورد نظر در کمال سهولت می تواند بفهمد به کدام جلد و صفحه مراجعه کند. تاج العروس تألیف مرتضی زبیدی می باشد. (مهراد، 1367، ص92 و 93)